Vera e vitit 1991 u zhvillua në një atmosferë të tensionuar, në kohën kur Jugosllavia po përjetonte shpërbërjen e saj. Sllovenia, pas një konflikti të shkurtër të armatosur, kishte detyruar Ushtrinë Popullore Jugosllave të tërhiqej nga territori i saj, ndërsa në Kroaci përleshjet mes forcave kroate dhe serbe po merrnin përmasa gjithnjë e më të mëdha.
Në këtë periudhë, edhe Maqedonia po përgatitej për rrugën drejt pavarësisë. Fundi i korrikut dhe fillimi i gushtit të vitit 1991 e gjetën vendin në një situatë të ndërlikuar politike, ndërsa vera ishte e ngrohtë dhe aktiviteti turistik në Ohër, Prespë dhe Dojran vazhdonte normalisht. Megjithatë, në planin politik, vendi përballej me një nga periudhat më të rëndësishme dhe më të pasigurta të historisë së tij.
SHBA-ja dhe Rusia mbështesnin ruajtjen e Jugosllavisë
Në Moskë u zhvillua takimi mes presidentit amerikan George Bush Sr. dhe liderit sovjetik Mihail Gorbaçov, të cilët në një deklaratë të përbashkët shprehën mbështetje për ruajtjen e Jugosllavisë.
Dy superfuqitë e atëhershme vlerësonin se kriza duhej të zgjidhej nga vetë republikat përmes dialogut dhe pa përdorimin e forcës. Ato gjithashtu konfirmuan rëndësinë e ruajtjes së kufijve të brendshëm dhe të jashtëm.
Dy ditë më vonë, në Moskë udhëtoi kryeministri jugosllav Ante Markoviq, por nuk arriti të siguronte mbështetjen që kërkonte. Atij iu premtua ndihmë ekonomike, ndërsa nuk pati zotime për ndonjë angazhim ushtarak rus.
Në të njëjtën kohë, Komuniteti Evropian zhvillonte bisedime me udhëheqësit e republikave jugosllave, duke kërkuar një zgjidhje për krizën. Një prej ideve ishte krijimi i një “unioni të shteteve jugosllave”, por kjo nuk mori mbështetjen e nevojshme.
Diplomati britanik Lord Carrington u emërua kryenegociator në përpjekjet për të gjetur një zgjidhje.
Në Kroaci, Franjo Tugjman ishte shndërruar në një nga figurat kryesore politike, ndërsa Slobodan Millosheviqi kishte ndikim të madh në institucionet federale, veçanërisht në ushtri dhe sistemin financiar.
Maqedonia përgatitej për sfidën e pavarësisë
Republika e Maqedonisë kishte zhvilluar zgjedhjet e para shumëpartiake dhe tashmë kishte institucionet e saj të zgjedhura: Kuvendin, Qeverinë dhe presidentin.
Në krye të shtetit ishte Kiro Gligorov, ndërsa Qeverinë e drejtonte Nikolla Kljušev. Kryetar i Kuvendit ishte Stojan Andov.
Në skenën politike vepronin një numër i madh partish, ndërsa ndër subjektet kryesore parlamentare ishin VMRO-DPMNE, LSDM, PDP dhe NDP. Në krye të tyre ishin Lubço Georgievski, Branko Cërvenkovski, Abdyladi Vejseli dhe Iljaz Halimi.
Një figurë tjetër e rëndësishme ishte Vasil Tupurkovski, i cili ishte anëtar i Presidencës së RSFJ-së.
Maqedonia ndodhej nën presion të madh. Nga njëra anë po zhvillohej procesi për pavarësi, ndërsa nga ana tjetër ekzistonte rreziku që konflikti ushtarak në republikat e tjera të përhapej edhe në territorin maqedonas.
Kuvendi kishte miratuar që në janar të vitit 1991 Deklaratën për sovranitetin e Republikës Socialiste të Maqedonisë. Më 7 qershor, nga emri i republikës u hoq përcaktimi “Socialiste” dhe vendi mori emrin Republika e Maqedonisë.
Ndërkohë, disa qarqe politike dhe militante përpiqeshin ta tërhiqnin vendin në konfliktin që po zhvillohej në Jugosllavi.
Përplasjet me ushtrinë dhe presioni nga fqinjët
Marrëdhëniet mes autoriteteve maqedonase dhe Ushtrisë Popullore Jugosllave u tensionuan edhe më shumë për shkak të mobilizimit të ushtarëve nga Maqedonia.
Situata u përkeqësua pas vrasjes së Sashko Geshkovskit nga Kavadari në Split dhe vdekjes së disa ushtarëve të tjerë nga Maqedonia.
Autoritetet maqedonase nuk dëshironin të dërgonin më ushtarë, ndërsa JNA-ja vazhdonte të qëndronte në pozicionet e saj. Në vend protestonin edhe nënat e rekrutëve, të cilat kërkonin kthimin e bijve të tyre.
Në këtë periudhë, edhe shtetet fqinje ndiqnin me vëmendje zhvillimet në Maqedoni.
Bullgaria deklaronte zyrtarisht se nuk kishte pretendime territoriale ndaj vendeve të tjera ballkanike. Megjithatë, ministri i atëhershëm i Jashtëm, Viktor Vulkov, theksonte se Bullgaria nuk mund të hiqte dorë nga ajo që e konsideronte si historinë e saj.
Në mediat bullgare vëmendje të veçantë merrte VMRO-SMD, e cila fliste për mbrojtjen e popullsisë bullgare në Maqedoni dhe për bashkimin e bullgarëve në Ballkan.
Greqia, nga ana tjetër, mbante një qëndrim të prerë ndaj çështjes së identitetit dhe emrit të Maqedonisë. Athina kundërshtonte përdorimin e emrit “Maqedoni” dhe mohonte ekzistencën e një populli maqedonas në territorin e saj.
Në atë periudhë u zhvillua edhe një stërvitje e madhe ushtarake e ushtrisë greke pranë kufirit me Jugosllavinë, e quajtur “Filosos”, përfundimi i së cilës u zhvillua në afërsi të Kukushit, pranë Dojranit.
Ndërkohë, në media qarkullonin edhe pretendime për një marrëveshje të mundshme mes Millosheviqit dhe kryeministrit grek Konstantin Micotaqis për ndarjen e Maqedonisë, por këto pretendime mohoheshin.
Shërbimet serbe dhe pasiguria për të ardhmen
Në Maqedoni ishte e pranishme edhe veprimtaria e strukturave serbe të sigurisë dhe atyre ushtarake. Përmes propagandës përcillej mesazhi se pavarësia e Maqedonisë nuk do të kishte sukses, ndërsa qarkullonin edhe kërcënime ndaj Qeverisë, e cila konsiderohej separatiste dhe nacionaliste.
Në arenën ndërkombëtare, shkëputja e Maqedonisë shihej si një tjetër hap drejt shpërbërjes së Jugosllavisë. Njëkohësisht, vendi përballej me paralajmërime për rreziqe të shumta që mund të sillte pavarësia.
Edhe Shqipëria po përjetonte një periudhë të vështirë politike dhe ekonomike. Publikisht nuk kishte pritshmëri të mëdha, por ekzistonte ideja se zhvillimet në Jugosllavi mund të krijonin hapësirë për trajtimin e çështjes së Kosovës dhe pozitës së shqiptarëve në Maqedoni.
Në planin ekonomik, situata ishte e rënduar. Dinari vazhdonte të ishte valuta zyrtare, fabrikat po mbylleshin dhe tregu i zi valutor po zgjerohej. Mungesa e valutës së huaj e kishte bërë markën gjermane njësi të rëndësishme jozyrtare për përcaktimin e çmimeve.
Megjithatë, nuk kishte mungesa të mëdha të produkteve ushqimore dhe jeta e përditshme vazhdonte në një lloj normaliteti.
Pas këtij normaliteti, megjithatë, fshihej një pasiguri e madhe. Maqedonia po përgatitej për një të ardhme të re, ndërsa shpërbërja e Jugosllavisë po e afronte vendin drejt një momenti historik: krijimit të shtetit të pavarur.
