Në Dibër, historia nuk është ruajtur vetëm në libra, por edhe përmes këngëve që kanë kaluar brez pas brezi. Një prej tyre është kënga e njohur “Hajredin Pasha”, e cila i kushtohet qëndresës së dibranëve kundër ushtrisë osmane në vitin 1844.
Ngjarjet lidhen me kryengritjen kundër reformave të Tanzimatit, përmes të cilave Perandoria Osmane synonte të forconte kontrollin dhe centralizimin e pushtetit në territoret shqiptare.
Sipas rrëfimeve historike, malësorët e Dibrës u organizuan për të mbrojtur të drejtat dhe autonominë e tyre. Nën drejtimin e prijësve lokalë, ndër ta edhe Mustafa Shehu i Zerqanit, luftëtarët u mblodhën në Fushën e Gjoricës dhe në zonën e Kalasë së Homeshit, ku u përballën me forcat osmane të komanduara nga Hajredin Pasha.
Përplasja u zhvillua në një periudhë të rëndësishme të rezistencës shqiptare ndaj sundimit osman. Kjo ngjarje u përjetësua në këngën popullore, e cila përshkruan bashkimin e dibranëve dhe vendosmërinë e tyre për të mos lejuar nënshtrimin e krahinës.
Kënga që mbijetoi për më shumë se 170 vjet
Një veçanti e kësaj kënge është se ajo nuk ka vetëm një version. Për shkak të trashëgimisë gojore, ndër vite janë ruajtur të paktën shtatë variante të tekstit.
Në vitin 1957, mjeshtri i muzikës popullore Haziz Ndreu e redaktoi tekstin, punoi orkestrimin me gjashtë çifteli dhe e regjistroi në Radio Tirana. Ky version ndihmoi që kënga të përhapej edhe më shumë dhe të bëhej pjesë e njohur e folklorit shqiptar.
Sot, “Hajredin Pasha” konsiderohet një prej këngëve më domethënëse të trashëgimisë popullore dibrane, sepse përmes vargjeve të saj ruhet kujtesa e një prej qëndresave historike të shqiptarëve.
