Nga Albert Vataj
Sot mbushen plot 40 vite që një penel rrëfimtar i mungon tablosë, ka braktisur tavoletin e ngjyrave, i është shkulur tabanit frymëtar të shqiptarisë, kah ajo është dhe kah ai i mëkoi shpirtin e tij krijues.
Abdurrahim Buza i përket atyre mjeshtrave që arrijnë të zbulojnë atë që një popull ka qenë, atë që ka përjetuar dhe atë që rrezikon të harrojë. Ai nuk e përdori penelin vetëm për të krijuar imazhe, por për të rikthyer në jetë një botë të tërë shqiptare, me rrënjët, zakonet, veshjet, ritmet, dhimbjet, krenarinë dhe kujtesën e saj historike. Në pikturën e tij, njeriu shqiptar nuk është thjesht një figurë e vendosur në një peizazh, por bartës i një historie, përfaqësues i një etnosi dhe dëshmitar i një vazhdimësie kulturore që ka kapërcyer kohë të trazuara.
Në përvjetorin e ndarjes së tij nga jeta, më 7 nëntor 1986, kujtesa jonë kulturore rikthehet te ky mjeshtër i veçantë, i cili i dha ngjyrë një epoke dhe i foli historisë shqiptare me gjuhën e një arti që nuk e humbi kurrë lidhjen me burimin e vet. Tablotë e Buzës janë një rikthim këmbëngulës te identiteti, te epika, te tradita dhe te etnosi; një dëshmi e asaj bote shqiptare që, përmes artit, mund të shpëtojë nga harresa dhe të fitojë pavdekësinë e kujtesës.
Në krijimtarinë e tij, ngjyra nuk është vetëm element kompozicional, as zgjedhje e një temperamenti piktorik të prirur drejt së ndezurës. Ajo është mënyrë të menduari, gjuhë emocionale dhe bartëse e një kujtese të lashtë. E kuqja, e verdha, bluja, kontrastet e forta dhe format e sintetizuara krijojnë një univers ku jeta shqiptare shfaqet me gjithë gjallërinë, ashpërsinë dhe bukurinë e saj. Në këtë univers, tradita nuk është një relike muzeale, por një organizëm i gjallë, që vazhdon të marrë frymë nëpërmjet figurave, gjesteve, kostumeve dhe riteve.
Buza nuk pikturoi vetëm atë që kishte përpara syve. Ai pikturoi atë që kishte brenda vetes, kujtesën e prejardhjes, përjetimin e shpërnguljes, lidhjen me Kosovën dhe një ndjeshmëri të veçantë ndaj fatit historik të shqiptarëve. Prandaj, edhe kur paraqet një dasmë, një lojë popullore, një malësor apo një luftëtar, ai nuk synon thjesht të riprodhojë një skenë të jetës. Ai kërkon të kapë shpirtin që fshihet pas saj. Në pikturën e tij, e përditshmja fiton përmasë epike, ndërsa figura e zakonshme njerëzore ngrihet në përfaqësuese të një kujtese kolektive.
Kjo është arsyeja pse arti i tij nuk mund të lexohet vetëm në kufijtë e historisë së pikturës shqiptare. Ai duhet parë edhe si një formë e veçantë e dëshmisë kulturore, si një arkiv pamor i një bote që artisti e mbarti me vete, e përjetësoi dhe ia përcolli brezave.
Një jetë e nisur mes humbjeve dhe një talenti që gjeti udhën
Abdurrahim Buza u lind më 22 dhjetor 1905 në Shkup, në një familje me origjinë nga Gjakova. Fëmijëria e tij u shënua herët nga një fatkeqësi e rëndë, humbja e prindërve, kur ishte ende fëmijë. Në këtë rrethanë të vështirë, një rol të rëndësishëm në formimin dhe shkollimin e tij pati patrioti Bajram Curri, i cili u kujdes që djaloshi të mos mbetej pa arsimim dhe mundësi për të ndërtuar të ardhmen.
Buza mori arsimin fillor në Shkodër e Tiranë, për të vijuar më pas studimet në Shkollën Normale të Elbasanit, në vitet 1923–1928. Këto qytete, secili me atmosferën, traditat dhe përvojën e vet kulturore, përbënë një pjesë të rëndësishme të formimit të tij. Ishte një kohë kur Shqipëria po përpiqej të ndërtonte institucionet e veta arsimore e kulturore, ndërsa arti figurativ kërkonte të gjente një gjuhë kombëtare, duke u shkëputur gradualisht nga modelet e trashëguara dhe duke u hapur ndaj përvojave evropiane.
Në vitin 1928, Buza fitoi bursë shtetërore për studime artistike në Itali. Fillimisht ndoqi për një vit Akademinë e Arteve të Bukura në Torino, ku ishte bashkëstudent me skulptorin e ardhshëm shqiptar Odhise Paskali. Më pas vazhdoi formimin në Firence, ku studioi në Akademinë e Arteve të Bukura dhe u njoh me traditën e pasur të pikturës monumentale italiane, duke punuar edhe në atelienë e mjeshtrit Galileo Chini.
Kjo periudhë ishte përcaktuese për formimin e tij estetik. Italia i dha njohuritë akademike, disiplinën e vizatimit, ndjeshmërinë ndaj kompozicionit dhe një kulturë të konsoliduar të përdorimit të ngjyrës. Por ajo që e bën Buzën të veçantë është fakti se ai nuk u shndërrua në një imitues të shkollës ku u formua. Përkundrazi, përvojën evropiane e ktheu në një instrument për të zbuluar dhe artikuluar më fuqishëm identitetin e vet artistik.
Në vitin 1933 u kthye në Shqipëri dhe u bë pjesë e një përpjekjeje themeluese për arsimin artistik shqiptar. Së bashku me skulptorin Odhise Paskali dhe piktorin Andrea Kushi, si dhe me artistë të tjerë të kohës, kontribuoi në ngritjen e Shkollës së Vizatimit në Tiranë, një prej institucioneve të para të organizuara të formimit artistik në vend. Më vonë punoi si mësues vizatimi, ndërsa nga viti 1947 u angazhua në Liceun Artistik “Jordan Misja”, ku edukoi breza të tërë artistësh deri në daljen në pension më 1966.
Kështu, Buza nuk ishte vetëm një krijues që ndërtonte universin e vet pamor, por edhe një prej atyre pedagogëve që ndihmuan të ngrihej tradita e arsimit artistik në Shqipëri. Ai i përkiste asaj plejade intelektualësh dhe artistësh që e kuptuan se një kulturë kombëtare nuk mund të ndërtohet vetëm përmes veprave individuale, por edhe përmes edukimit të brezave që do ta vazhdojnë atë.
Piktura si kujtesë, identitet dhe dëshmi historike
Punimet e Abdurrahim Buzës u ekspozuan për herë të parë në nivel kombëtar në prill të vitit 1945. Ky ishte një moment i rëndësishëm për daljen publike të krijimtarisë së tij, e cila do të shtrihej më pas në një gamë të gjerë tematikash dhe zgjidhjesh artistike.
Vepra e tij përfshin rreth 500 piktura në vaj dhe një fond jashtëzakonisht të pasur prej mijëra vizatimesh e skicash, një trashëgimi që dëshmon jo vetëm produktivitetin e tij, por edhe përkushtimin e pazakontë ndaj procesit krijues.
Në këtë krijimtari, një vend të veçantë zënë temat historike, epike, etnografike dhe kombëtare. Ai pikturoi njerëz të zakonshëm, malësorë, gra me veshje tradicionale, dasmorë, luftëtarë, refugjatë, peizazhe dhe skena të jetës popullore. Por këto motive, në duart e tij, fituan një përmasë përtej dokumentimit të thjeshtë.
Në tablonë “Refugjatët” (1957), për shembull, nuk kemi vetëm paraqitjen e njerëzve të zhvendosur nga vendi i tyre. Kemi një dramë njerëzore, një histori të shpërnguljes dhe të dhimbjes kolektive. Figura e refugjatit bëhet simbol i njeriut që mbart me vete gjithçka që nuk mund t’i merret: kujtesën, përkatësinë, gjuhën dhe mallin për vendin e humbur. Është një nga ato vepra ku historia nuk rrëfehet me fjalë, por me peshën e figurës dhe gjuhën e ngjyrës.
Në “Azem Galica me trimat” (1976), Buza i drejtohet një prej figurave emblematike të qëndresës shqiptare në Kosovë. Azem Galica nuk është vetëm personazhi historik që qëndron në qendër të kompozimit, por edhe një simbol i një epoke të luftës dhe sakrificës. Artisti e trajton këtë temë jo si një ilustrim të ftohtë të historisë, por si një rikthim në kujtesën e qëndresës, ku heroi dhe bashkëluftëtarët e tij marrin përmasën e një kujtese të përbashkët.
Ndërsa në “Dasma gjakovare” (1979), ai na çon në një tjetër univers: atë të festës, të riteve, të veshjeve dhe të gjallërisë së jetës tradicionale. Këtu tradita shfaqet në lëvizje, në ngjyrë, në ritëm dhe në marrëdhënien e njerëzve me njëri-tjetrin. Dasma nuk është thjesht një ceremoni familjare, por një institucion i trashëgimisë kulturore, një hapësirë ku një popull shfaq mënyrën e vet të të jetuarit, të festuarit dhe të përcjelljes së vlerave nga një brez te tjetri.
Në të njëjtën linjë qëndrojnë edhe vepra si “Lojërat popullore”, “Shqipëria vallëzon”, “Nusja kosovare”, “Pogradeci” dhe portretet e tij të shumta. Ato përbëjnë një mozaik të jetës shqiptare, ku çdo figurë, veshje, gjest dhe lëvizje është pjesë e një identiteti më të gjerë.
Në këtë pikë, arti i Buzës fiton edhe një vlerë etnografike. Ai ruan pamje të veshjeve, të zakoneve, të lojërave, të riteve dhe të mënyrave të jetesës që përbëjnë një pasuri të pazëvendësueshme për kujtesën tonë kulturore. Por vlera e tij nuk qëndron vetëm te dokumentimi. Ajo që e ngre këtë krijimtari në një nivel të veçantë është aftësia për ta shndërruar materialin etnografik në përvojë estetike, në një gjuhë të pavarur artistike.
Një modernitet që buron nga rrënjët
Abdurrahim Buza është ndër ata piktorë që dëshmojnë se moderniteti nuk është domosdoshmërisht shkëputje nga tradita. Përkundrazi, ai mund të lindë pikërisht nga një njohje e thellë e saj. Në veprën e tij, elementet e artit popullor, motivet dekorative, ritmet e kostumeve dhe thjeshtimi i formave ndërthuren me përvojën akademike, me ndikime impresioniste e ekspresioniste dhe me një ndjeshmëri të veçantë kompozicionale.
Ngjyrat e tij të ndezura, figurat e sintetizuara, konturet e theksuara dhe organizimi dekorativ i hapësirës kanë bërë që krijimtaria e tij të etiketohet herë pas here si naive apo primitive. Por këto përcaktime, nëse përdoren pa një analizë të thelluar, rrezikojnë të reduktojnë një gjuhë artistike shumë më komplekse.
Naiviteti në pikturën e Buzës nuk duhet ngatërruar me mungesën e formimit apo të vetëdijes estetike. Ai është një zgjedhje shprehëse, një thjeshtim i përpunuar i formës, një mënyrë për t’i dhënë figurës forcën e simbolit. Në vend të realizmit fotografik, ai kërkon të arrijë te thelbi i figurës; në vend të hollësive të tepërta, zgjedh karakteristikën; në vend të iluzionit të realitetit, krijon një realitet të ri, ku ngjyra dhe forma marrin funksion emocional e simbolik.
Kjo e bën artin e tij të dallueshëm. Figurat e Buzës kanë një monumentalitet të brendshëm, edhe kur paraqiten në përmasa të vogla. Ato nuk janë thjesht trupa në hapësirë, por bartëse të një peshe historike dhe shpirtërore. Njerëzit e tij duken sikur vijnë nga një kohë e largët, por njëkohësisht janë të pranishëm, të gjallë, të lidhur me njëri-tjetrin përmes një ritmi të përbashkët.
Kjo gjuhë pamore është një prej kontributeve më të rëndësishme të Buzës në modernizimin e pikturës shqiptare. Ai nuk e kërkoi origjinalitetin përmes mohimit të traditës, por përmes përvetësimit dhe transformimit të saj. Krijoi një urë midis artit të kultivuar dhe burimeve popullore, duke dëshmuar se trashëgimia nuk është pengesë për krijimin e së resë, por një prej burimeve të saj më të fuqishme.
Arti përballë kohës dhe kufizimeve të saj
Një aspekt tjetër që meriton vëmendje është raporti i Buzës me kohën politike dhe kulturore në të cilën jetoi. Ai krijoi në një periudhë kur arti shqiptar u vu gjithnjë e më shumë nën trysninë e realizmit socialist, një sistem estetik e ideologjik që kërkonte prej artistëve jo vetëm të përfaqësonin realitetin, por ta paraqisnin atë sipas një modeli të paracaktuar politik.
Në këtë klimë, ruajtja e një individualiteti krijues nuk ishte gjithmonë e lehtë. Piktura duhej të përmbushte kërkesa tematike dhe ideologjike, ndërsa hapësira për kërkime të lira estetike ishte e kufizuar. Megjithatë, Buza arriti të zhvillonte një gjuhë pamore të vetën, ku motivet historike, etnografike dhe folklorike zinin një vend të rëndësishëm.
Nuk do të ishte e saktë ta paraqisnim krijimtarinë e tij sikur ajo të kishte qëndruar tërësisht jashtë realitetit ideologjik të kohës. Por do të ishte po aq e padrejtë të mos vlerësonim autonominë e gjuhës së tij artistike. Ajo që e dallon Buzën është fakti se, edhe brenda një sistemi me kufizime të forta, ai ruajti një identitet estetik të dallueshëm dhe një lidhje të qëndrueshme me botën e tij shpirtërore e kulturore.
Ai nuk e ndërtoi origjinalitetin duke u mbyllur ndaj kohës, por duke mos lejuar që koha t’ia zhbënte zërin personal.
Për këtë arsye, krijimtaria e tij mund të lexohet edhe si një dëshmi e rezistencës estetike: jo domosdoshmërisht një revoltë e drejtpërdrejtë politike, por një këmbëngulje për të ruajtur një botëkuptim artistik, një mënyrë të të parit dhe të të interpretuarit të identitetit shqiptar.
Një trashëgimi që kapërceu kufijtë
Vepra e Abdurrahim Buzës nuk mbeti e kufizuar në hapësirën shqiptare. Ajo u prezantua në ekspozita dhe veprimtari ndërkombëtare, duke e bërë autorin pjesë të komunikimit artistik përtej kufijve kombëtarë. Një prej vlerësimeve më domethënëse për këtë trashëgimi erdhi me përfshirjen e tij në documenta 14, në vitin 2017, një prej ngjarjeve më të rëndësishme të artit bashkëkohor ndërkombëtar, e organizuar në Kassel dhe Athinë.
Në këtë ekspozitë u prezantuan, ndër të tjera, autoportreti i tij i vitit 1934 dhe vepra “Refugjatët” e vitit 1957, nga koleksioni i Galerisë Kombëtare të Arteve në Tiranë. Ky prezantim e vendosi krijimtarinë e Buzës në një kontekst më të gjerë ndërkombëtar, duke e bërë të lexueshme për publikun e huaj jo vetëm si një kapitull të artit shqiptar, por edhe si një përvojë me vlera universale.
Është domethënëse që një prej veprave të përzgjedhura ishte “Refugjatët”. Përtej përkatësisë së saj historike dhe kombëtare, ajo prek një temë që kapërcen kohët dhe kufijtë: fatin e njeriut të detyruar të largohet, humbjen e vendit, pasigurinë e së ardhmes dhe barrën e kujtesës. Kështu, një piktor që u ushqye nga përvoja e historisë shqiptare arriti të fliste edhe me gjuhën universale të përvojës njerëzore.
Kjo është një prej dëshmive më të bukura të fuqisë së artit: sa më thellë të depërtojë në përvojën e vet, aq më shumë mundësi ka të prekë përvojën e të tjerëve.
Piktori që nuk e la kujtesën të bëhej harresë
Abdurrahim Buza u nda nga jeta në Tiranë, më 7 nëntor 1986, duke lënë pas një trashëgimi që përbën një prej kapitujve më të veçantë të pikturës shqiptare të shekullit XX. Ai u vlerësua me titujt e lartë artistikë të kohës, ndër ta “Piktor i Popullit”, por madhështia e tij nuk mund të përmblidhet në dekorata, tituj apo nderime institucionale. Ajo që e mban të gjallë është vepra, aftësia për të krijuar një botë të dallueshme dhe për ta bërë atë pjesë të kujtesës sonë kulturore.
Buza i përkiste atyre krijuesve që nuk e panë artin si një ushtrim të izoluar estetik, por si një mënyrë për të ruajtur dhe për të interpretuar jetën. Ai e kuptoi se popujt nuk mbijetojnë vetëm përmes kronikave, dokumenteve dhe monumenteve, por edhe përmes imazheve që u japin fytyrë historive të tyre. Dhe ai u dha shqiptarëve një galeri të tërë fytyrash, një botë figurash që mbartin në vetvete kujtesën e një kombi.
Nëse piktura e tij do të kërkonte një përkufizim, ndoshta do të duhej ta quanim një kronikë të ngjizur me ngjyra, një histori të shkruar pa alfabetin e fjalëve, por me alfabetin e figurës. Në të, Gjakova dhe Kosova, Shkodra dhe Tirana, malësori dhe dasmori, luftëtari dhe refugjati, nuk janë thjesht personazhe të një kohe. Janë pjesë të një vazhdimësie që lidh të shkuarën me të tashmen.
Ai nuk pikturoi vetëm shqiptarët e kohës së vet. Ai pikturoi kujtesën e tyre, atë pjesë të identitetit që nuk mund të zhduket nga ndryshimi i kufijve, nga ndërrimi i sistemeve apo nga kalimi i brezave.
Abdurrahim Buza shkroi historinë e shqiptarëve me penel, duke e kthyer ngjyrën në kujtesë, figurën në dëshmi dhe traditën në një gjuhë të pavdekshme të artit. Ai u largua nga kjo botë, por njerëzit e tij vazhdojnë të jetojnë në tablo. Dhe për sa kohë ata do të shihen, historia që ai pikturoi nuk do të pushojë së foluri./KultPlus.com
