Shpëtimi i Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore: Roli i Presidentit Wilson dhe Rrethanat Politike
Në përfundim të Luftës së Parë Botërore (LPB), Shqipëria gjendej në një situatë kritike: e pushtuar nga fuqitë ndërluftuese, pa një pushtet të konsoliduar qendror dhe e kërcënuar nga synimet aneksuese të fqinjëve përmes traktateve diplomatike të fshehta (si Traktati i Londrës i vitit 1915 dhe Marrëveshja Tittoni-Venizelos).
1. Pozicioni Fillestar Amerikan dhe Kthesa e Wilson-it
Në fillim, njohuritë e Presidentit Woodrow Wilson për çështjen shqiptare ishin të kufizuara. Memorandumi i parë këshillues i janarit 1918 rekomandonte copëtimin e Shqipërisë mes Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë, duke e konsideruar vendin si vatër intrigash gjeopolitike. Kjo bëri që SHBA fillimisht të pranonte një protektorat/mandat italian mbi Shqipërinë.
Kthesa historike erdhi me Notën Amerikane të 6 marsit 1920, ku Presidenti Wilson vendosi veton dhe refuzoi marrëveshjen e fuqive evropiane (Lloyd George, Clemenceau, Nitti) për copëtimin e tokave shqiptare si kompensim për fqinjët. Kjo ndërhyrje mbrojti kufijtë e vitit 1913 dhe arkivoi planet për ndarjen e vendit.
2. Faktorët që Ndikuan në Ndryshimin e Qëndrimit të SHBA-së
Parimi i Vetëvendosjes: Filozofia e re e politikës së jashtme amerikane e bazuar në lirinë dhe të drejtën e popujve për vetëvendosje.
Aktivizimi i Elitës e Emigracionit Shqiptar: Roli vendimtar i lobit shqiptar në SHBA, veçanërisht vëllezërve Faik dhe Mehmet Konica, si dhe misionarit amerikan Telford Erickson.
Ndikimi i Diplomacies Religjioze: Ndërmjetësimi i Papës Benedikti XV pas kontaktit me Imzot Luigj Bumçin, çka ndikoi te autoritetet amerikane.
Rritja e Ekspertizës Teknike: Përditësimi i ekipit të ekspertëve amerikanë pranë Departamentit të Shtetit me të dhëna reale etno-kulturore për Shqipërinë.
3. Zhvillimet e Brendshme dhe Konsolidimi Shtetëror
Ndërkohë që diplomacia ushtronte presion në Paris, në planin e brendshëm ndodhën dy zhvillime përcaktuese:
Kongresi i Lushnjës (1920): Rilidhi continuitetin shtetëror, krijoi qeverinë kombëtare dhe riktheu sovranitetin e brendshëm.
Lufta e Vlorës (1920): Dëbimi ushtarak i trupave italiane i dha fund pretendimeve të Romës për pushtim territorial.
4. Anëtarësimi në Lidhjen e Kombeve
Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua si anëtare e Lidhjes së Kombeve. Ky akt e riktheu përfundimisht shtetin shqiptar si subjekt të së drejtës ndërkombëtare, duke detyruar Konferencën e Ambasadorëve të rikonfirmonte sovranitetin dhe kufijtë e saj.
